Przez lata byłam pewna, że 1 listopada to Święto Zmarłych. Dopiero gdy sprawdziłam kalendarz liturgiczny, zrozumiałam, że za dusze bliskich Kościół modli się dzień później. Datę Zaduszek wyznaczył w 998 roku opat z Cluny. Na samym początku mnisi modlili się wyłącznie za zmarłych zakonników ze swoich klasztorów.
Czym różni się 1 listopada od 2 listopada?
1 listopada to uroczystość Wszystkich Świętych. Tego dnia Kościół wspomina świętych, męczenników i zmarłych, którzy według wiary katolickiej osiągnęli już zbawienie. Wbrew temu, co mówi wiele osób, nie jest to święto wszystkich zmarłych.
2 listopada przypada Dzień Zaduszny, czyli Zaduszki. To dzień modlitwy za dusze zmarłych, które jeszcze nie trafiły do nieba i są w czyśćcu. Stąd nazwa: modlimy się „za dusze” bliskich. W nauczaniu Kościoła ten dzień wyraża przekonanie o skuteczności modlitwy wstawienniczej.
Jak brzmi pełna nazwa Zaduszek?
Na co dzień mówimy Zaduszki, Dzień Zaduszny albo Święto Zmarłych. Formalna nazwa to Wspomnienie Wszystkich Wiernych Zmarłych, po łacinie Commemoratio Omnium Fidelium Defunctorum. To obchód liturgiczny Kościołów łacińskich, który treściowo łączy się z poprzedzającą go uroczystością Wszystkich Świętych.
Właśnie przez to powiązanie oba dni zlewają się w jeden ciąg. Rodziny jadą na groby 1 listopada, bo to dzień wolny, a modlitwa za zmarłych należy formalnie do kolejnego dnia.
Skąd wzięły się Zaduszki i za kogo modlono się na początku?
Wszystko zaczęło się w klasztorach. Już na początku VII wieku Izydor z Sewilli zalecał odprawianie mszy za dusze zmarłych zakonników. Mnisi co roku modlili się za swoich zmarłych współbraci. To jest ta jedna grupa zmarłych, od której wszystko się zaczęło.
Od IX wieku w niektórych opactwach zaczęto obejmować modlitwą wszystkich zmarłych chrześcijan, nie tylko zakonników. Przełom nastąpił w 998 roku. Odylon, opat benedyktyńskiego klasztoru w Cluny, wyznaczył 2 listopada jako dzień obowiązkowych modlitw za wszystkich wiernych zmarłych. Obowiązywało to w jego opactwie i we wszystkich klasztorach kongregacji kluniackiej.
Kiedy Zaduszki trafiły do Polski i do całego Kościoła?
Od benedyktynów kluniackich zwyczaj przejęły inne zakony, zwłaszcza cystersi i kartuzi. W XII wieku wprowadzili go w swoich klasztorach polscy cystersi, co odnotowano w kalendarzu jednego z opactw.
Do kalendarza i liturgii rzymskiej Dzień Zaduszny wszedł w 1311 roku, decyzją Stolicy Apostolskiej. Od tej pory zwyczaj stopniowo upowszechniał się w Kościele. Zaduszki obchodzą dziś nie tylko katolicy, ale też anglikanie, luteranie i metodyści. W Kościołach wschodnich podobne obchody odbywają się kilka razy w roku, przede wszystkim w okresie Wielkanocy.
Dlaczego Wszystkich Świętych wypada akurat 1 listopada?
Wszystkich Świętych jest dużo starsze od Zaduszek. Jego początki sięgają IV wieku, a kiedyś obchodzono je 13 maja. Maj uważano za miesiąc poświęcony zmarłym, dlatego święto przypadało wiosną. Obchody przeniósł papież Grzegorz III w 731 roku.
Zaduszki dołączyły do tego kalendarza wieki później, jako dzień następujący po Wszystkich Świętych. Dziś oba dni tworzą w Polsce czas zadumy, wspomnień i odwiedzin na cmentarzach. Wiele zwyczajów z tego okresu łączy się z ludowymi obrzędami ku czci zmarłych, które sięgają wierzeń przedchrześcijańskich.
Czy 2 listopada jest dniem wolnym od pracy?
Nie. Ustawowo wolny od pracy jest tylko 1 listopada. Zaduszki to zwykły dzień roboczy, więc wiele osób bierze urlop, żeby odwiedzić groby bliskich w odległych częściach kraju.
Jeśli w tym roku nie zdążysz na cmentarz w uroczystość Wszystkich Świętych, nic straconego. W kalendarzu Kościoła modlitwa za zmarłych bliskich przypada właśnie na 2 listopada, a sens Zaduszek nie zależy od tego, jak duży znicz stoi na grobie.
